است . سوسياليسم علم نيست ، « علمى » است ( تازه اگر درست باشد ) يعنى يك امر كشف شدنى براى علم و يك حقيقت علمى مثل بسيارى حقايق ديگر است . چنان كه حقايقى را فيزيكدانها در فيزيك كشف كرده‌اند ، حقايقى را شيميدانها در شيمى كشف كرده‌اند ، حقايقى را زيست شناس‌ها در علوم زيست شناسى كشف كرده‌اند ، يك حقيقت هم جامعه شناس‌ها و فيلسوفان تاريخ در جامعه و تاريخ كشف كرده‌اند . به اين معنا ، كاپيتاليسم هم همان اندازه علمى است كه سوسياليسم علمى است ، فئوداليسم هم همان اندازه علمى است كه سوسياليسم علمى است . اگر به اين صورت بخواهيد بگوييد كه علمى بودن يعنى اين يك پديدهء جبرى تاريخى است كه امكان جلو افتادن و عقب افتادن ندارد و انسان نمىتواند به ميل و رغبت خودش آن را جلو يا عقب بيندازد و به ارادهء انسان بستگى ندارد ، بلكه ارادهء انسان بايد خودش را [ با آن تطبيق بدهد ؛ ] كاپيتاليسم هم به همان اندازه علمى است . اما ديگران اگر بگويند سوسياليسم علمى است ( همانهايى كه اينها مىگويند سوسياليسمِ آنها تخيلى است ) حرف ديگرى دارند . آنها مىگويند ما قبول نداريم كه سوسياليسم يك پديدهء جبرى تاريخى باشد . ما ميان تطورات تاريخ و اصولى كه جامعه بايد با آنها زندگى كند و در اختيار انسان است تفكيك مىكنيم . شك ندارد كه يك سلسله تطورات در تاريخ هست كه ما قبول داريم بدون آنكه مراحل قبلى پيش بيايد مراحل بعدى پيش نمىآيد ، يعنى حالت طبيعى دارد . تاريخ غير از اين تقسيم بندى اقتصادى كه شامل عصر اشتراك و غير آن است ، به حسب درجهء تكامل علمى و فنى ابزارها هم تقسيم بندى مىشود ؛ مىگوييم عصر حجر يا عصر سنگهاى صيقلى نشده و عصر سنگهاى صيقلى شده ، عصر آهن ، عصر فولاد ، عصر اتم ، عصر فضا . اينها را مىشود گفت همين طور است ، يعنى امكان ندارد كه بشر يك مرتبه از عصر حجر به عصر فضا قدم بگذارد . اين ، علم است . معجزه كه رخ نمىدهد . آيا يك بچه تا كلاس اول را طى نكند به كلاس دوم مىرود ؟ تا كلاس اول و دوم و سوم و ششم را طى نكند نمىتواند به دبيرستان برود . تدريجاً بايد اين مراحل علمى را طى كند تا به دانشگاه برسد و بعد متخصص بشود و بعد خودش اصلًا يك آدم صاحب نظر بشود ، و الّا امكان ندارد بچه‌اى كه كلاس اول نرفته يك دفعه پايش را آنجا بگذارد يا كلاس اول كه رفت يك مرتبه به تحصيلات عاليهء دانشگاهى برود . يعنى علم مراحل دارد . اين حرف درستى است . تكامل بشر مراحل دارد ، تكامل علمى و تكامل اخلاقى بشر خودش يك قانون و يك حساب دارد . بشر تا از نظر علمى و اخلاقى و تربيتى به يك مرحلهء خاصى از تكامل نرسد ، بعضى از نظامهاى اجتماعى امكان وجود ندارد .